sreda, decembar 11Apa-press vam želi dobrodošlicu!

NEKADA BEHU ALASKA VREMENA

Na prve materijalne dokaze koji govore u prilog zastupljenosti ribolovačke komponente u ekonomici stanovništva ovog područja, nailazimo već u neolitu, u kojem se, usled razvoja agrostočarske ekonomike, ribolovačka delatnost svodi na sekundarnu granu. Međutim, u pojedinim područjima u zavisnosti od lokalnih hidrografskih uslova, ribolovačka komponenta igra i dalje značajnu ulogu u ekonomici ove kulturne-istorijske formacije.

Blizina reke Dunava, mnogobrojnih rukavaca i močvara, sa ogromnim ribljim potencijalom, predstavljala je neiscrpnu bazu, koja je omogućavala ribolovnoj delatnosti da bude značajna komponenta u ekonomici neolitskih populacija koje su egzistirale na ovom području.

Dolaskom nemačkih kolonista, tokom druge polovine 18. veka, među kojima je bilo mnogo profesionalnih ribara, Apatin dobija jednu značajnu privrednu delatnost. Ovi profesionalni ribari su iz stare postojbine (oko gornjeg Dunava, Rajne, Majne, itd) preneli svoje dragoceno dugogodišnje iskustvo različitih tehnika ribolova, kao raznovrsne alate i sprave do tog trenutka nepoznate na ovom području. Novine su se, pre svega, odnosile na tzv “velike” ribarske mreže i načine njihovog korišćenja, pošto je mali broj ovde zatečenih ribara isključivo koristio manje efikasne, “male” ribarske alate.

Zahvaljujući efikasnijim alatima i novim tehnikama rada, pridošli nemački alasi su presudno uticali na razvoj ribolova, ne samo na teitoriji Bačke, Baranje, Banata i Srema, nego i na celokupnom području Srbije, pa i znatno šire. Indikativan je primer da su u Bosni na reci Savi, tamošnji ribari za vršku koristili naziv „apatinac“, što eksplicitno ukazuje na njeno poreklo, tj od kojih ribara su je prihvatili.

Pored podizanja kvalitativnog nivoa ribarstva, ovom kolonizacijom je došlo i do znatnog povećanja broja profesionalnih ribara. Za relativno kratko vreme broj ribara u Apatinu se rapidno povećava i penje se na impozantnih 200 pri kraju XVIII veka.

Nakon dodeljivanja esnafskih privilegija apatinskim zanatlijama, 1770. godine, od strane austrijske carice Marije Terezije, apatinski ribari, poput ostalih predstavnika brojnih i raznovrsnih zanatskih profila, formiraju tokom 1773.godine, svoju cehovsku organizaciju.

U prvim godinama postojanja apatinski ribarski esnaf nije bio samostalan, nego zajednički sa mlinarima, lađarima i pekarima, Ovo udruživanje nije bilo posledica malog broja profesionalnih ribara, već naprotiv, nedovoljnog broja zanatlija pridruženih zanata, koji su zbog svoje malobrojnosti primorani na udruživanje sa ribarima i formiranje zajedničkog esnafa. Zvanična dokumentacija esnafa, majstorski protokol (zapisnik) počeo se voditi 13. aprila 1773. godine, i u njemu su bili evidentirani svi ribarski majstori, članovi esnafa. Prema zabeleženim biografskim podacima može se zaključiti da su u apatinskom ribarskom cehu bili zastupljeni ribari sa područja cele Bačke i Baranje. Ime prvog zapisničara ribarskog protokola nije ostalo poznato, ali je verovatno reč, sudeći na osnovu pokazanog nivoa pismenosti i zavidnog kaligrafskog umeća, o nekom od prvih učitelja osnovne škole u Apatinu.

Sedište ribarskog esnafa bilo je u prostorijama gostionice “Fuderer”, na Kružnom nasipu (danas riblji restoran “Šaran”) koje su odgovarale svim uslovima, traženim za ovu namenu. Ovde se uprava ceha sastajala pet puta godišnje: na Uskrs, Duhove, Petrovdan (29. juna), Miholjdan (29. septembra) i Božić (25. decembra). Celokupne službene aktivnosti, kao što su: primanje šegrta na školovanje kod majstora, “oslobođenje”  ribarskih kalfi i šegrta, predaja molbi za izradu majstorskog rada “remeka”, uplata raznih taksi i kazni, itd – odvijale su se u ovom sedištu. Pored čisto službenih i strukovnih aktivnosti, sedište je zahvaljujući činjenici da je gostionica (kojoj kapacitet sale dozvoljava primanje velikog broja posetilaca), korišćeno i kao mesto za organizovanje i održavanje raznih svečarskih i zabavnih manifestacija. Tako su u sali gostionice održavani nedeljni plesovi za ribarsku mladež, ribarski balovi u vreme poklada, kao i nadaleko čuvene ribarske “godišnjice”.

Apatinski ribarski esnaf imao je svoju cehovsku ladu (sanduk), zastavu, pečat i amblem. Cehovsku ladu je prestavljao masivan drveni sanduk, reprezentativnog izgleda, dekorisan bogatom plastičnom ornamentikom. Na gornjoj strani poklopca nalazila se posebno bogata, figuralna dekoracija, koja svojom simbolikom jasno ukazuje na delatnost ovog ceha. Tu je predstavljen pozlaćeni šaran, uokviren stilizovanim vodenim biljem.

Za amblem apatinskog ribarskog ceha korišćena je, takođe, pozlaćena riba, šaran, sa strukom veštačkog cveća u ustima. Plastično modelovan šaran smešten je u unutrašnjost minijaturnog modela barke (tikvare), namenjene za transport i čuvanje ulovljene ribe. Model tikvare je većim delom načinjen od stakla, tako da je amblem u potpunosti vizuelno dostupan posmatračima. Na gornju površinu barke, palubu, fiksirane su dve male figure, modelovane od drveta. One predstavljaju sv Petra (sa ključevima raja i pakla u rukama) i  sv Pavla kako drži veslo. Ova dva sveca važe za tradicionalne patrone, zaštitnike ribarske delatnosti, kao i samih ribara, te su i ovom prilikom korišćeni.

I kuće pripadnika ribarskog staleža bile su na odgovarajući način označene simbolima ceha, te su se jasno izdvajale od stambenih objekata ostalih stanovnika Apatina. Na zabatu kuće, iznad ulazne kapije, ili između prozora na fasadi, modelovane su, u malternoj plastici, realistične predstave ribe-šarana. U pojedinim slučajevima, šaran je kombinovan sa određenim dekorativnim elementima (npr floralnim) ili sa inicijalima vlasnika kuće.

Izuzetno priznanje, kao potvrda, velikog ugleda i značaja apatinskog ribarstva, dobijeno je 16. aprila l830. godine, kada austrijski car Franc I dodeljuje ovdašnjim ribarima eskluzivno pravo da organizuju ribolov na Dunavu, od Mohača do Oršave u Rumuniji.

Kada su dovoljno brojno ojačali da mogu formirati sopstveni esnaf, pridruženi zanati (lađari, mlinari i pekari) izdvajaju se, a ribari 1832. godine dobijaju sopstvene privilegije. U tom periodu broj profesionalnih ribara u Apatinu bio je toliko velik da se nijedan grad na Dunavu, na potesu od Požuna (današnja Bratislava u Slovačkoj) do Oršave (Rumunija), nije mogao s njim meriti. Zahvaljujući brojnim pozitivnim faktorima (veliki broj kvalifikovanih ribara, upotreba najefikasnijih alata, dobra organizacija ribolova i prometa ribom, postojanje brojnih revira izuzetno bogatih ribom, itd) Apatin dobija vodeću ulogu u slatkovodnom ribarstvu, ne samo u Vojvodini, nego i na celokupnoj teritoriji tadašnje Austrougarske carevine.

Nakon burnih revolucionarnih događaja u Mađarskoj, l849. godine dolazi do formiranja nove administrativne jedinice pod nazivom “Srpsko Vojvodstvo i Tamiški Banat”. Uprava novoformirane oblasti potvrđuje 24. marta l851. godine esnafske privilegije apatinskim ribarima. Zvanično oglašavanje ovog akta obavljeno je u Temišvaru (tadašnjem administrativnom centru), putem “Službenog lista”, štampanog na nemačkom jeziku.

Na osnovu Zakona o zanatima iz 1872. godine, apatinski ribari, čije je zanimanje označeno kao slobodno, nisu imali zakonsku obavezu udruživanja u Zanatsku korporaciju, pa se shodno tome samostalno organizuju i formiraju sopstvenu strukovnu asocijaciju, pod nazivom ribarsko udruženje.

Pravilima ribarskog esnafa bila je propisana i izvesna socijalna funkcija, u slučajevima bolesti, invaliditeta ili smrti punopravnih članova, prema siročadi i udovicama umrlih ribarskih majstora, i sl. Tako se, na primer, iz esnafske kase prilikom smrti svakog siromašnog ribara članovima njegove porodice upućivala određena materijalna pomoć za namirivanje troškova pogreba.

Društvena uloga i značaj apatinskih ribara, kao i apatinskog ceha, bila je u srazmeri sa njihovom privrednom i finansijskom snagom. Imajući u vidu ovu  činjenicu, nije ni malo neobična pojava da su pojedini članovi ribarskog ceha zauzimali vodeće položaje u opštinskoj upravi. Tako je 80-tih godina 18. veka izabran na funkciju opštinskog kneza (predsednika) ugledni ribarski majstor Franja Radović, u to vreme jedan od ekonomski najjačih građana Apatina. Pored jedne od prvih trgovačkih radnji u gradu, posedovao je l764. godine i 35 konja za vuču dunavskih dereglija, kao i stado od 300 ovaca.

Zahvaljujući ribolovnim revirima koji su spadali u najbogatije na jugoslovenskom delu Dunava, kao i velikom broju profesionalnih ribara (prema popisu iz 1935. godine u Apatinu je registrovano 442 ribara, što predstavlja najveći broj ribara u jednom gradu na području tadašnje države) ulov ribe na apatinskom području bio je uvek izuzetno bogat. Prema podacim brojnih istraživača koji su se bavili problemom ribarstva, godišnji ulov ribe na Dunavu u XIX veku, na potesu od Pančeva do Baje, iznosio je neverovatnih 22 miliona kilograma ribe, od čega je trećina ovog impozantnog ulova otpadala na apatinsko područje, kao rezultat rada ovdašnjih ribara. I u kasnijem periodu ulovi u pojedinim godinama bili izuzetno veliki (1.566.959 kg-1924. godine, 1.200.000-1956.), pa se praktikovalo, pošto se tolika količina ribe nije mogla prodati ili usoliti, vraćanje viška u Dunav.

Razvitak apatinskog ribarstva bio je jedan od inicijalnih elemenata razvoja brojnih brodotesarskih-šoperskih radionica u kojima su se, pored plovnih objekata raznih namena, za potrebe ovdašnjih ribara pravili mnogi ribarski objekti za čuvanje i transport ulovljene ribe (barke raznih veličina, kao najveće “tikvare”), kao sredstva za prevoz ribara do njihovih, manje ili više udaljenih, ribarskih stanica (čikle i laptaški čamci).

Za razliku od čikle (malih dimenzija), laptaški čamac (dobio ime po velikoj mreži-laptaš) je bio veliko prevozno sredstvo za veću grupu ribara. Ovaj tip plovila bio je specijalnost ovdašnjih brodotesarskih majstora, šopera, koji su na osnovu njegovih izvanrednih karakteristika i kvaliteta izrade stekli afirmaciju na području nekadašnje Jugoslavije, kao i u susednoj Mađarskoj. Koristili su ga alasi duž Dunava i Save, na Velikoj Moravi i u Bosni, tako da je na tim područjima naročito bio poznat pod nazivom apatinski čamac ili “apatinac”. Zahvaljujući svojim izuzetnim plovnim osobinama, apatinski tip čamca je pored apatinskog, masovno izrađivan na zemunskom i slankamenačkom području, sa manjim modifikacijama pojedinih detalja.

Dodatni impuls za još intenzivniji razvoj ove privredne grane učinjen je 1911. godine, osnivanjem Ribarske centrale. Formirana je kao privatna svojina austrijskog nadvojvode Fridriha Habzburškog, u čijem se posedu tada nalazio veliki deo Baranje, kao i plavne površine pored leve dunavske obale.

Početkom 20-ih godina prošlog veka, prodaja ribe na godišnjem nivou je iznosila čitavih 120 vagona, što je iznosilo zaradu u vrednosti 20 miliona tadašnjih dinara. Za transport ribe korišćena je posebna ambalaža, velike korpe od pletenoh pruća sa poklopcem. U pojedinim godinama za transport ribe je korišćeno i do 15 hiljada korpi. Riba je distribuirana u svežem stanju i najčešće se izvozila na područje Austrije, Češke i Poljske.

Nakon II svetskog rata, na tržište su najčešće plasirane kvalitetne vrste ribe (kečiga, som, smuđ, šaran, štuka), dok se “bela riba” konzervisala, sušila ili prerađivala u riblje brašno. Na domaćem tržištu, apatinska riba je prodavana na mnogim pijacama širom bivše Jugoslavije: Beograd, Subotica, Sombor, Osijek, Zagreb, Ljubljana, Sarajevo, Skoplje, Prilep, itd Zahvaljujući kvalitetu, kao i brzom transportu, Ribolovni centar je plasirao količine ribe i na probirljivo tržište i mnoge destinacije širom Evrope. Riba se najčešće izvozila u Austriju, Švajcarsku, Zapadnu i Istočnu Nemačku, Francusku, dok se u Rumuniju izvozila isključivo slana riba.

Sredinom 50-ih godina prošlog veka, apatinski Ribolovni centar, učestvuje u celokupnom slatkovodnom ulovu tadašnje NR Srbije (otvorene vode) sa 51%, dok na nivou Jugoslavije taj udeo iznosi 14%.

I pored tendencije postepenog opadanja broja profesionalnih ribara (1954. godine bilo ih 87) i smanjenja ribolovnog područja, Apatin nikad nije ustupio vodeće mesto u ovoj privrednoj grani. Bio je najveći centar za slatkovodno ribarstvo u Austrougarskoj carevini, Kraljevini Jugoslaviji, pa i u prethodnoj državi, sve do zamiranja ove delatnosti 70-ih godina XX veka.

Paralelno sa konstantno ogromnim količinama ulovljene ribe na godišnjem nivou, često se događalo da se tokom ribolova uhvate kapitalni primerci raznih vrsta riba. Kapitalni i retki ulovi se primarno odnose na somove (Silurus glanis), kao i primerke riba iz porodice Acipenseridae-morune (Huso huso), dunavske jesetre (Acipenser guldenstaedti) i simove (Acipenser nudiventris). Tako je na dunavskom lokalitetu Kazuk, 03. aprila 1958. godine, uhvaćen u samolovni alat, bubanj, kapitani primerak soma težine 208 kg, što predstavlja najveći primerak na području prethodne Jugoslavije. Takođe, poslednji ulov morune na apatinskom području dogodio se 29.aprila 1964. godine, kada je grupa alasa (tzv Mišvalska grupa), uhvatila ribolovnom mrežom, alov, kapitalan primerak morune, težine 185 kg i dužine preko tri metra.

Na dan sv Petra i Pavla (29. juna) apatinski ribarski majstori organizovali su u gradu svoje nadaleko čuvene staleške svečanosti, poznate kao ribarske „godišnjice”. Ovaj termin je sa razlogom uzete za ribarsku svetkovinu, pošto je Sv Petar bio, pre nego što se posvetio obavljanju apostolske misije, galilejski ribar koji je sa sa svojim bratom Andrejom profesionalno bavio ribarstvom. Tačan datum, tj godinu, održavanja prvih ribarskih svečanosti nije moguće precizno odrediti, ali se sa velikom verovatnoćom može pretpostaviti da su se počele praktikovati od momenta osnivanja ribarskog esnafa u gradu.

Ova svečanost imala je izuzetan značaj u životu ovdašnjih ribara, a ujedno je predstavljala zapažen društveni događaj i na nivou grada, tako da su ribari za njeno organizovanje izdvajali pozamašne sume novca. Ovim povodom l833. godine bilo je potrošeno 283 forinte i 22 krajcare, dok su l862. godine celokupni izdaci za petrovdansku svečanost iznosili 587 forinti i 50 krajcara. Prilikom proslave poslednjih „godišnjica” 1911. godine za troškove 500 prisutnih ribarskih majstora, majstorica i drugih gostiju, izdvojeno je iz cehovske kase suma od 2.137 kruna.

Sledeći viševekovnu tradiciju, apatinski ribari, organizovani u “Ribarskom udruženju”, žive i rade po starim propisima i običajima dugi niz godina, da bi krajem drugog Svetskog rata, definitivno raskinuli sa ovakvom praksom.

Alasi su se izdvajali od ostalih zanatlija ne samo po tome što su svoju delatnost obavljali desetinama kilometara od svojih kuća, nego što su i provodili skoro čitav život na terenu, na Dunavu. Daleko od civilizacijskih tokova, koji su se odvijali mimo njih, ili su ih u najboljem slučaju samo doticali, oni su se držali iskonskih, tradicionalnih vrednosti i načina života, i veoma su se teško uklapali u gradsku sredinu prilikom retkih i kratkotrajnih dolazaka kući. Živeći u divljoj prirodi i primorani da se bore za egzistenciju u surovim uslovima, oni su u njihovom prostranom „carstvu“, na Dunavu i stoletnim podunavskim šumama, stvorili jedan paralelni „alaski svet“, u kojem su važile drugačije regule od oficijelnih, a kojih su se ribari strogo pridržavali i tako ih petrificirane vekovima prenosili na mlađe generacije alasa.

Istovremeno sa ovim, ribarska delatnost, odnosno «alaski svet» bio je u potpunosti prožet praznoverjem, koje je dominantno determinisalo njihove svakodnevne radne aktivnosti, kao i čitav život. Takođe, na osnovu vekovima taloženog iskustva razvili su sopstveni, alternativni sistem hidroloških i meteoroloških prognoza, koje su bile od izuzetnog značaja za uspešno obavljanje ribolova, a praktikovali su i ihtioterapiju, tj koristili su  riblje anatomske delove u terapijske svrhe.

Tomislav Šimunović